Fjölblöðrueggjastokkaheilkenni (PCOS/PMOS)

Fjölblöðrueggjastokkaheilkenni, oftast þekkt undir ensku skammstöfuninni PCOS (Polycystic Ovary Syndrome) eða PMOS ( polyendocrine metabolic ovarian syndrome)  er algengt hormóna- og efnaskiptaástand hjá konum á frjósemisaldri. Einkenni geta verið mjög mismunandi og ekki eru allar konur með PCOS með sömu einkenni.

Hvað gerist við PMOS?

PMOS tengist truflun á hormónastarfsemi eggjastokka. Algengt er að egglos verði óreglulegt og að magn eða virkni andrógena („karlhormóna“) sé aukin.

Insúlínviðnám er einnig algengt. Þá þarf líkaminn að framleiða meira insúlín til að halda blóðsykri eðlilegum. Hækkað insúlín getur meðal annars stuðlað að aukinni framleiðslu andrógena í eggjastokkum.

Algeng einkenni

Einkenni geta meðal annars verið:

• óreglulegar eða sjaldgæfar tíðablæðingar
• skortur á egglosi
• erfiðleikar við að verða barnshafandi
• aukinn hárvöxtur, til dæmis í andliti eða á líkama
• bólur og feitari húð
• þynning hárs á höfði
• þyngdaraukning eða erfiðleikar við þyngdarstjórnun

Sumar konur eru þó grannar, hafa reglulegar blæðingar eða aðeins væg einkenni. PCOS getur því birst á mjög mismunandi hátt.

Þýðir nafnið að það séu blöðrur á eggjastokkunum?

Nafnið getur verið villandi. „Fjölblöðrueggjastokkar“ þýðir ekki endilega að konan sé með eiginlegar blöðrur.

Við ómskoðun geta sést margir litlir eggbúsvísar í eggjastokkunum. Þetta eru yfirleitt ekki sjúklegar blöðrur, heldur eggbú sem hafa ekki þroskast áfram með hefðbundnum hætti.

Ekki þurfa heldur allar konur með PMOS að hafa dæmigert útlit eggjastokka við ómskoðun.

Hvernig er PMOS greint?

Greining byggist á heildarmati á einkennum, tíðahring, hormónamælingum og stundum ómskoðun.

Oft er horft til þriggja meginþátta:

1. Óreglulegs eða sjaldgæfs eggloss.
2. Merkja um aukin andrógen, annaðhvort í blóðprufum eða með einkennum eins og auknum hárvexti.
3. Einkennandi útlits eggjastokka við ómskoðun eða aukins fjölda eggbúa.

Einnig þarf að útiloka aðrar mögulegar orsakir hormónatruflana áður en greining er staðfest.

PMOS og insúlínviðnám

Insúlínviðnám er mikilvægur þáttur hjá mörgum með PMOS. Það getur með tímanum aukið hættu á:

• forstigi sykursýki
• sykursýki af tegund 2
• óhagstæðum breytingum á blóðfitum
• háum blóðþrýstingi og öðrum áhættuþáttum hjarta- og æðasjúkdóma

Þess vegna getur verið mikilvægt að fylgjast með blóðsykri, blóðfitum, blóðþrýstingi og öðrum efnaskiptaþáttum.

Meðferð

Meðferð PMOS fer eftir því hvaða einkenni eru til staðar og hvort þungun sé fyrirhuguð.

Lífsstíll: Regluleg hreyfing, næringarríkt mataræði, góður svefn og heilbrigðar lífsvenjur geta bætt insúlínnæmi og hormónastarfsemi. Hjá konum sem eru yfir kjörþyngd getur hóflegt þyngdartap stundum bætt tíðahring og egglos verulega. Þyngdartap er hins vegar ekki markmið hjá öllum með PCOS.

Hormónameðferð: Getnaðarvarnarpillur eða önnur hormónameðferð getur verið notuð til að stjórna tíðahring, draga úr áhrifum andrógena og vernda legslímhúð þegar tíðablæðingar eru mjög sjaldgæfar.

Metformín: Metformín getur komið til greina hjá sumum, sérstaklega þegar insúlínviðnám eða aukin hætta á sykursýki er til staðar. Það getur einnig haft jákvæð áhrif á tíðahring hjá sumum konum.

Meðferð við auknum hárvexti og bólum: Hægt er að nota hormónameðferð og í ákveðnum tilfellum lyf sem draga úr áhrifum andrógena. Einnig má meðhöndla húð- og háreinkenni sérstaklega.

PMOS og frjósemi

PMOS er ein algengasta orsök truflana á egglosi og getur því gert sumum konum erfiðara fyrir að verða barnshafandi.

Það þýðir þó ekki að kona með PMOS geti ekki eignast börn. Margar verða barnshafandi án sérstakrar meðferðar og fyrir aðrar eru til áhrifaríkar meðferðir sem örva egglos.

Langtímaheilsa

PMOS er langvinnt ástand en einkenni geta breyst með aldri. Mikilvægt er að líta ekki eingöngu á tíðahring og frjósemi heldur einnig langtímaheilsu.

Sérstaklega getur þurft að fylgjast með efnaskiptaheilsu og tryggja að legslímhúðin fái reglulega hormónavernd hjá konum sem hafa mjög sjaldan tíðablæðingar.

Samantekt

PMOS er algengt hormóna- og efnaskiptaástand sem getur haft áhrif á tíðahring, egglos, húð, hár, frjósemi og efnaskiptaheilsu.

Einkennin eru mjög einstaklingsbundin og meðferð þarf því að sníða að hverri konu. Með réttri greiningu, eftirfylgd og meðferð er yfirleitt hægt að ná góðri stjórn á einkennum og draga úr langtímaáhættu.