Tíðaverkir – helstu orsakir

Túrverkir, eða dysmenorrhea, eru verkir sem koma í tengslum við tíðablæðingar. Þeir eru mjög algengir og geta verið allt frá vægum óþægindum upp í mikla verki sem hafa áhrif á skóla, vinnu, svefn og daglegt líf.

Túrverkjum er oft skipt í frumkomna túrverki, þar sem enginn undirliggjandi sjúkdómur finnst, og afleidda túrverki, þar sem verkirnir tengjast öðru ástandi, til dæmis legslímuflakki eða kirtilvillu í legi.

Frumkomnir túrverkir

Frumkomnir túrverkir eru algengasta orsök tíðaverkja, sérstaklega hjá ungum konum. Þá er æxlunarkerfið eðlilegt og verkirnir stafa fyrst og fremst af náttúrulegum breytingum sem verða í leginu við tíðablæðingar.

Við upphaf blæðinga losna efni sem kallast prostaglandín úr legslímhúðinni. Þau valda samdrætti í vöðvum legsins svo legslímhúðin geti losnað og farið út með tíðablóðinu.

Ef mikið magn prostaglandína myndast geta samdrættirnir orðið kröftugir og valdið verulegum verkjum.

Verkir eru einnig vegna þrýstings á innra leghálsop sem er mjög þröngt og því meira sem blæðir því meiri þrýstingur er á leghálsinn sem veldur stingjum og sársauka. Eftir 2-3 daga hefur leghálsinn mýkst og því minnka túrverkir yfirleitt í kjölfarið.

Verkirnir eru oft mestir fyrsta eða annan dag blæðinga og minnka síðan. Þeir finnast gjarnan neðarlega í kvið en geta einnig leitt aftur í mjóbak eða niður í læri.

Prostaglandín geta einnig haft áhrif annars staðar í líkamanum og því geta túrverkir fylgt ógleði, niðurgangur, höfuðverkur, sviti eða almenn vanlíðan.

Legslímuflakk – endometriosis

Legslímuflakk (endometriosis) er mikilvæg orsök mikilla tíðaverkja. Þá finnst vefur sem líkist legslímhúð utan legsins, til dæmis í grindarholi eða á eggjastokkum.

Legslímuflakk getur meðal annars valdið:

mjög miklum tíðaverkjum
verkjum sem byrja áður en blæðingar hefjast
langvinnum verkjum í grindarholi
verkjum við eða eftir samfarir
verkjum við hægðir eða þvaglát, sérstaklega á blæðingum
erfiðleikum við að verða barnshafandi

Mikilvægt er að hafa í huga að styrkur verkja segir ekki alltaf til um umfang legslímuflakks.

Kirtilvilla í legi – adenomyosis

Við adenomyosis vex vefur sem líkist legslímhúð inn í vöðvavegg legsins.

Það getur valdið kröftugum túrverkjum og oft einnig miklum eða langvarandi tíðablæðingum. Sumar konur finna einnig fyrir þrýstingi eða þyngslatilfinningu í neðri hluta kviðar.

Adenomyosis verður algengara með hækkandi aldri en getur einnig komið fram hjá yngri konum.

Legvöðvahnútar

Legvöðvahnútar (fibroids/myoma) eru góðkynja hnútar sem vaxa úr vöðvavef legsins.

Þeir geta verið einkennalausir en hjá sumum valda þeir:

miklum eða langvarandi tíðablæðingum
túrverkjum
þrýstingi eða verkjum í grindarholi
þrýstingi á þvagblöðru eða endaþarm

Einkenni ráðast meðal annars af stærð, fjölda og staðsetningu hnútanna.

Koparlykkja

Koparlykkja getur aukið tíðablæðingar og túrverki, sérstaklega fyrstu mánuðina eftir uppsetningu. Hjá mörgum minnka þessi einkenni með tímanum.

Hormónalykkja hefur hins vegar oft öfug áhrif og getur minnkað bæði tíðablæðingar og túrverki verulega.

Sýkingar í grindarholi

Sýking í legi, eggjaleiðurum eða öðrum líffærum grindarholsins getur valdið verkjum sem stundum virðast tengjast tíðablæðingum.

Þá geta einnig komið fram einkenni eins og óvenjuleg útferð, verkir við samfarir, blæðingar á milli tíða eða hiti.

Aðrar mögulegar orsakir

Ekki allir verkir sem koma í kringum tíðablæðingar eiga uppruna sinn í leginu. Meltingarfæri, þvagfæri og vöðvar grindarbotns geta einnig valdið eða aukið verki.

Til dæmis geta einkenni frá iðraólgu (IBS) versnað í kringum tíðablæðingar vegna hormónabreytinga.

Hvenær er ástæða til frekara mats?

Túrverkir eru algengir en mjög miklir verkir eiga ekki sjálfkrafa að teljast eðlilegur hluti tíðablæðinga.

Ástæða getur verið til að leita læknis ef verkir:

eru það miklir að þeir trufla skóla, vinnu eða daglegt líf
hafa versnað verulega frá því sem áður var
svara illa hefðbundnum verkjalyfjum
koma einnig á öðrum tímum tíðahringsins
fylgja mjög miklar eða óreglulegar blæðingar
tengjast verkjum við samfarir, hægðir eða þvaglát
koma skyndilega og eru óvenju miklir

Þá getur verið ástæða til að kanna sérstaklega hvort undirliggjandi orsök, svo sem legslímuflakk, adenomyosis eða legvöðvahnútar, sé til staðar.

Samantekt

Algengasta orsök túrverkja er aukin framleiðsla prostaglandína, sem veldur kröftugum samdrætti legsins. Þetta kallast frumkomin dysmenorrhea og er sérstaklega algengt hjá ungum konum.

Miklir eða breyttir tíðaverkir geta hins vegar stundum verið merki um undirliggjandi ástand. Legslímuflakk, adenomyosis, legvöðvahnútar, koparlykkja og sýkingar í grindarholi eru meðal mögulegra orsaka.

Ef tíðaverkir hafa veruleg áhrif á lífsgæði er ástæða til að meta orsök þeirra og hvaða meðferð hentar best.

Já — ef þú átt við PMOS (polycystic ovary syndrome), sem oftast er kallað PCOS á ensku, get ég gert sambærilegan fræðslutexta.

Fjölblöðrueggjastokkaheilkenni (PCOS/PMOS)

Fjölblöðrueggjastokkaheilkenni, oftast þekkt undir ensku skammstöfuninni PCOS (Polycystic Ovary Syndrome), er algengt hormóna- og efnaskiptaástand hjá konum á frjósemisaldri. Einkenni geta verið mjög mismunandi og ekki eru allar konur með PCOS með sömu einkenni.

Hvað gerist við PCOS?

PCOS tengist truflun á hormónastarfsemi eggjastokka. Algengt er að egglos verði óreglulegt og að magn eða virkni andrógena („karlhormóna“) sé aukin.

Insúlínviðnám er einnig algengt. Þá þarf líkaminn að framleiða meira insúlín til að halda blóðsykri eðlilegum. Hækkað insúlín getur meðal annars stuðlað að aukinni framleiðslu andrógena í eggjastokkum.

Algeng einkenni

Einkenni geta meðal annars verið:

óreglulegar eða sjaldgæfar tíðablæðingar
skortur á egglosi
erfiðleikar við að verða barnshafandi
aukinn hárvöxtur, til dæmis í andliti eða á líkama
bólur og feitari húð
þynning hárs á höfði
þyngdaraukning eða erfiðleikar við þyngdarstjórnun

Sumar konur eru þó grannar, hafa reglulegar blæðingar eða aðeins væg einkenni. PCOS getur því birst á mjög mismunandi hátt.

Þýðir nafnið að það séu blöðrur á eggjastokkunum?

Nafnið getur verið villandi. „Fjölblöðrueggjastokkar“ þýðir ekki endilega að konan sé með eiginlegar blöðrur.

Við ómskoðun geta sést margir litlir eggbúsvísar í eggjastokkunum. Þetta eru yfirleitt ekki sjúklegar blöðrur, heldur eggbú sem hafa ekki þroskast áfram með hefðbundnum hætti.

Ekki þurfa heldur allar konur með PCOS að hafa dæmigert útlit eggjastokka við ómskoðun.

Hvernig er PCOS greint?

Greining byggist á heildarmati á einkennum, tíðahring, hormónamælingum og stundum ómskoðun.

Oft er horft til þriggja meginþátta:

Óreglulegs eða sjaldgæfs eggloss.
Merkja um aukin andrógen, annaðhvort í blóðprufum eða með einkennum eins og auknum hárvexti.
Einkennandi útlits eggjastokka við ómskoðun eða aukins fjölda eggbúa.

Einnig þarf að útiloka aðrar mögulegar orsakir hormónatruflana áður en greining er staðfest.

PCOS og insúlínviðnám

Insúlínviðnám er mikilvægur þáttur hjá mörgum með PCOS. Það getur með tímanum aukið hættu á:

forstigi sykursýki
sykursýki af tegund 2
óhagstæðum breytingum á blóðfitum
háum blóðþrýstingi og öðrum áhættuþáttum hjarta- og æðasjúkdóma

Þess vegna getur verið mikilvægt að fylgjast með blóðsykri, blóðfitum, blóðþrýstingi og öðrum efnaskiptaþáttum.

Meðferð

Meðferð PCOS fer eftir því hvaða einkenni eru til staðar og hvort þungun sé fyrirhuguð.

Lífsstíll: Regluleg hreyfing, næringarríkt mataræði, góður svefn og heilbrigðar lífsvenjur geta bætt insúlínnæmi og hormónastarfsemi. Hjá konum sem eru yfir kjörþyngd getur hóflegt þyngdartap stundum bætt tíðahring og egglos verulega. Þyngdartap er hins vegar ekki markmið hjá öllum með PCOS.

Hormónameðferð: Getnaðarvarnarpillur eða önnur hormónameðferð getur verið notuð til að stjórna tíðahring, draga úr áhrifum andrógena og vernda legslímhúð þegar tíðablæðingar eru mjög sjaldgæfar.

Metformín: Metformín getur komið til greina hjá sumum, sérstaklega þegar insúlínviðnám eða aukin hætta á sykursýki er til staðar. Það getur einnig haft jákvæð áhrif á tíðahring hjá sumum konum.

Meðferð við auknum hárvexti og bólum: Hægt er að nota hormónameðferð og í ákveðnum tilfellum lyf sem draga úr áhrifum andrógena. Einnig má meðhöndla húð- og háreinkenni sérstaklega.

PCOS og frjósemi

PCOS er ein algengasta orsök truflana á egglosi og getur því gert sumum konum erfiðara fyrir að verða barnshafandi.

Það þýðir þó ekki að kona með PCOS geti ekki eignast börn. Margar verða barnshafandi án sérstakrar meðferðar og fyrir aðrar eru til áhrifaríkar meðferðir sem örva egglos.

Langtímaheilsa

PCOS er langvinnt ástand en einkenni geta breyst með aldri. Mikilvægt er að líta ekki eingöngu á tíðahring og frjósemi heldur einnig langtímaheilsu.

Sérstaklega getur þurft að fylgjast með efnaskiptaheilsu og tryggja að legslímhúðin fái reglulega hormónavernd hjá konum sem hafa mjög sjaldan tíðablæðingar.

Samantekt

PCOS er algengt hormóna- og efnaskiptaástand sem getur haft áhrif á tíðahring, egglos, húð, hár, frjósemi og efnaskiptaheilsu.

Einkennin eru mjög einstaklingsbundin og meðferð þarf því að sníða að hverri konu. Með réttri greiningu, eftirfylgd og meðferð er yfirleitt hægt að ná góðri stjórn á einkennum og draga úr langtímaáhættu.

Getnaðarvarnarpillan getur minnkað tíðaverki töluvert, fyrst og fremst með því að draga úr egglosi og þynna legslímhúðina.

Í venjulegum tíðahring byggist legslímhúðin upp og við upphaf blæðinga losnar mikið af prostaglandínum. Þau valda samdrætti í leginu og eru ein helsta orsök túrverkja. Pillan heldur hormónastyrk jafnari, kemur yfirleitt í veg fyrir egglos og veldur því að legslímhúðin verður þynnri. Þá myndast minna af prostaglandínum og samdrættir legsins verða vægari.

Þess vegna verða blæðingarnar oft minni, styttri og minna sársaukafullar. Hjá sumum hverfa tíðaverkir nánast alveg.

Pillan getur einnig hjálpað við tíðaverkjum vegna legslímuflakks (endometriosis). Með því að bæla egglos og hormónasveiflur minnkar örvun á legslímuflakksvef og þar með geta bólga og verkir minnkað.

Ef pillan er tekin samfellt án pilluhléa er oft hægt að fækka blæðingum verulega eða stöðva þær tímabundið. Það getur verið sérstaklega gagnlegt þegar tíðaverkir eru miklir eða tengjast legslímuflakki.

Það tekur þó stundum 2–3 tíðahringi að sjá full áhrif á verki. Ef miklir túrverkir halda áfram þrátt fyrir pilluna getur verið ástæða til að kanna undirliggjandi orsök, svo sem legslímuflakk eða adenomyosis.